• " दीगो लगानी र शहरी पूर्वधार देश विकासको मुल आधार "

पृष्ठभुमी

वि.स. २०४५ सालमा गठन आदेश अनुसार नगर विकास कोष समितिको स्थापना भएको थियो । कोषले नेपाल सरकार तथा विभिन्न दातृ संस्थाहरुको प्राविधिक तथा वित्तीय सहयोगमा नेपाल सरकार तथा दातृ संस्थाहरु विच भएको सम्झौताहरुको अधिनमा रही २०५३ साल सम्म गठन आदेशमा तोकिए अनुसारका कार्यक्रमहरु सफलतापूर्वक संचालन गर्दै आएको थियो । यसै क्रममा नगर विकास कोष ऐन, २०५३ मार्फत एक स्वायत्त वित्तिय मध्यस्थकर्ता संस्थाको रुपमा स्थापित यस नगर विकास कोषले नेपालमा शहरी पूर्वाधार विकासका लागि नगरपालिका र नगरोन्मुख गाउँपालिकाहरुमा ऋण तथा अनुदान लगानी गर्दै आएको छ ।

हाल कोषको सञ्चालक समितिमा शहरी विकास मन्त्रालयका सचिवको अध्यक्षतामा अर्थ मन्त्रालय र संघीय मामिला तथा सामान्य प्रशासन मन्त्रालयका १–१ जना प्रतिनिधि हुने गरी दुई जना सदस्य नेपाल सरकारबाट, नगरपालिका प्रमुख वा उप प्रमुख मध्येबाट प्रत्येक प्रदेशको प्रतिनिधित्व हुने गरी नेपाल सरकारले मनोनयन गरेको तीन जना महिला सहित सात जना सदस्य, समावेशीताको आधारमा एक जना महिला सहित तीन जना सदस्य शहरी विकास मन्त्रालयले तोकेको र दुई जना सदस्य, विषय विज्ञबाट प्रतिनिधित्व हुने व्यवस्था रहेकोछ । समितिको सदस्य सचिवको रुपमा र प्रशासकीय प्रमुखको रुपमा कार्य गर्न खुल्ला प्रतिस्पर्धाका आधारमा कार्यकारी निर्देशकको नियुक्ति हुने व्यवस्था रहेको छ । शहरी पूर्वाधार विकासका क्षेत्रमा ऋण परिचालनको लामो अनुभव सँगालेको नगर विकास कोषलाई मुलुकको वित्तिय बजार एवं नीजि क्षेत्रको पूँजीलाई शहरी पूर्वाधार विकासमा परिचालन गराउन सक्ने एक स्वायत्त एवं दीगो वित्तिय मध्यस्थकर्ता संस्थाका रुपमा विकास गराउनुपर्ने विभिन्न अध्ययन प्रतिवेदनले देखाएको छ ।

नेपाल सरकारको आ.व.२०७५।०७६ को बजेट तथा कार्यक्रम अनुसार नगर विकास कोषलाई २० अर्वको पूँजी कोष सहित “शहरी पूर्वाधार विकास निगम”(Urban Infrastructure Development Corporation-UIDC) को रुपमा रुपान्तरण गर्नका लागि नयाँ ऐनको मस्यौदा तयार भएको छ ।

कोषका उद्देश्यहरु

अल्पकालिन तथा दिर्धकालिन रणनीतिहरु बनाई कार्य गर्नका लागि नगर विकास कोष ऐन, २०५३ को परिच्छेद २ (५) बमोजिम नगर विकास कोषको देहाय बमोजिम उद्देश्यहरु रहेका छन्ः

(क) नगर विकाससंग सम्बन्धित निकायलाई आवश्यक आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग प्रदान गर्ने ।

(ख) नगरलाइ स्वच्छ तथा सफा राख्न आवश्यक काम गर्ने, गराउने ।

(ग) विभिन्न किसिमका आधारभूत सामाजिक सेवा तथा आयमूलक आयोजना संचालन गर्ने, गराउने ।

(घ) नगर विकास र यसको लागि गरिनुपर्ने सभाव्य सुधारहरुका सम्वन्धमा देखा परेका

समस्याहरुको निराकरणका उपायहरु पत्ता लगाउन आवश्यकता अनुसार कार्यमूलक अनुसन्धान गर्ने, गराउने ।

उपरोक्त उद्देश्य अनुरुप नगर क्षेत्रको पूर्वाधार विकास तथा विस्तारका साथै सो सँग सम्वन्धित कार्य गर्न स्थानीय निकायहरुलाई आवश्यक आर्थिक तथा प्राविधिक सहयोग प्रदान
गर्नको लागि नगर विकास कोषको गठन भएको देखिन्छ ।

दृष्टिकोण

कोषले विगत ३० वर्षमा प्राप्त गरेको अनुभव तथा उपलब्धीहरुलाई विश्लेषण गर्दै भविष्यमा नेपालको शहरी क्षेत्रको विकासका लागि आवश्यक पर्ने वित्तीय स्रोत परिचालनका साथै
शहरी पूर्वाधार लगानीमा नेतृत्वदायी भूमिका खेल्न सक्ने एक “शहरी पुर्वाधार विकास लगानी
निगम”को रुपमा विकास गर्ने दृष्टिकोण (vision) लिएको छ ।

कोषको ध्येय

नगरपालिका एवं नगर विकाससँग सम्बद्ध अन्य निकायहरुलाई सामाजिक तथा आर्थिक पूर्वाधारका आयोजनाहरुको कार्यान्वयनका लागि आवश्यक प्राविधिक एवं वित्तिय सहयोग उपलब्ध गराई शहरी क्षेत्रमा व्याप्त शहरी आर्थिक तथा समाजिक गरिवीलाई न्यूनिकरण गर्दे जनताको जीवनस्तर बृद्धि गर्नमा टेवाउ पुर्याउने कोषको मुख्य ध्येय रहेको छ । कोषले मुख्य ध्येय तर्फ उन्मुख भै मिश्रित वित्त (Blended Finance) को माध्यमबाट बजारको पूँजीलाई समेत परिचालन गरी शहरी क्षेत्रको पुर्वाधार विकासका लागि आवश्यक पर्ने वित्तीय स्रोत परिचालन गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने रणनीति लिएको छ ।

कोषका सेवाग्राहीहरू

कोषको ऋण तथा अनुदान नीति, वित्तिय लगानी नीति, नियमावली तथा कार्य सञ्चालन निर्देशिकाको प्रावधान अनुसार लगानीको सहजताका लागि शहरी पूर्वाधारहरूलाई सामाजिक पूर्वाधार , शहरी आधारभूत पूर्वाधार, आर्थिक पूर्वाधार लगायत आयमूलक आयोजनाहरुमा बर्गिकरण गरिएको छ ।

उल्लिखित पूर्वाधारहरु सञ्चालन गर्न कोषले सेवाग्राही नगरपालिकाहरु, नगर विकास समितिहरु, खानेपानी तथा सरसफाई उपभोक्ता समितिहरु, नगरउन्मुख गाउँपालिकाहरु तथा अन्य शहरी विकासमा संलग्न संस्थाहरुलाई आवश्यक सरल ऋण तथा अनुदान सहयोग उपलब्ध गराउँदै आएको छ । साविकमा ५८ वटा नगरपालिकामा १७ प्रतिशत शहरी जनसंख्या रहेकोमा हाल आएर २९३ वटा नगरपालिका गठन संगै शहरी जनसंख्या करीब ६० प्रतिशत हुन पुगेको छ । ऐनको प्रावधान बमोजिम नगरपालिका बाहेक नगर उन्मुख गाउँहरुमा समेत कोषले लगानी गर्दै
आएको छ ।